فصل پنجم در ذكر بعضى از احوال علل ، و بيان امتناع دور و تسلسل ، و بطلان ترجيح بلا مرجّح ، و ذكر اقسام تقدّم و تأخّر . بدان كه هر چه محتاج باشد بشيء ديگر در وجود يا در ماهيّت ، محتاج اليه را علّت گويند ، و محتاج را معلول . و علّت وجود ، اگر مفيد وجود باشد فاعل گويند ، و اگر باعث فاعل باشد بر ايجاد ، غايت خوانند . و فاعل اگر مقارن شعور و اراده باشد مختار خوانند ، و الّا مضطرّ . و غايت نتواند بود مگر نظر بفاعل مختار . و گاه باشد كه افادهء وجود موقوف باشد بوجود امرى ، يا عدم امرى ، يا بوجود و عدم امرى هر دو . اوّل را شرط و دوّم را رفع مانع ، و سيّم را معدّ گويند . و علّت ماهيّت را مادّه گويند اگر ماهيت به آن بالقوه باشد ، چون قطع خشب پيش از تركّب نظر به سرير . و اگر بالفعل باشد ، صورت خوانند چون هيأت نسبت به سرير . و اگر شيء محتاج باشد بعلّتى ، و آن علّت نيز محتاج باشد بعلّتى ، و همچنين الى غير النهايه ، آن را تسلسل گويند . پس تسلسل مرتّب بودن امور غير متناهيه باشد . و اگر شيء محتاج باشد به علّتى و آن علّت محتاج باشد به معلولى بىواسطه ، آن را دور مصرّح گويند . و اگر بواسطه باشد دور مضمر خوانند . پس دور توقّف شيء باشد بر چيزى كه موقوف باشد به همين شيء . و دور تسلسل هر دو ممتنع باشد : امّا دور ظاهر البطلان است ؛ به سبب آنكه مستلزم است مر تقدّم شيء را بر نفس خود : يا به يك مرتبه ، اگر دور مصرّح